Przewlekły ból o niejasnej przyczynie – diagnostyka, mechanizmy i skuteczne leczenie

Przewlekły ból o niejasnej przyczynie to dolegliwość utrzymująca się powyżej 3 miesięcy, której nie można jednoznacznie wyjaśnić w badaniach obrazowych ani laboratoryjnych. Zjawisko to wiąże się z zaburzeniami przetwarzania bodźców bólowych w ośrodkowym układzie nerwowym i wymaga wielokierunkowej diagnostyki. Współczesne badania wskazują na rolę stresu, nadwrażliwości nerwowej oraz współistniejących zaburzeń funkcjonalnych.

• U części pacjentów dochodzi do centralnej sensytyzacji, czyli nadmiernej reaktywności układu nerwowego
• Prawidłowe wyniki badań obrazowych nie wykluczają realnego cierpienia i zmian neurobiologicznych
• Diagnostyka obejmuje wykluczenie chorób autoimmunologicznych i zapalnych
• Leczenie wymaga połączenia farmakoterapii, fizjoterapii i psychoterapii

Zobacz też: Ból mięśni przy grypie – skąd się bierze i jak go łagodzić?

Czy przewlekły ból o niejasnej przyczynie może wynikać z zaburzeń funkcjonalnych układu nerwowego?

Przewlekły ból o niejasnej przyczynie może wynikać z zaburzeń funkcjonalnych układu nerwowego, w których dochodzi do nieprawidłowego przetwarzania sygnałów bólowych mimo braku widocznego uszkodzenia tkanek.

Badania neuroobrazowe pokazują, że u części pacjentów występuje tzw. centralna sensytyzacja – zwiększona pobudliwość neuronów w rdzeniu kręgowym i mózgu. Mechanizm ten leży u podłoża takich jednostek jak fibromialgia czy zespół jelita drażliwego (IBS). Objawy obejmują uogólniony ból mięśni, ból stawów, sztywność poranną oraz przewlekłe zmęczenie.

W tej grupie pacjentów często współistnieją zaburzenia snu, lęk i depresja, które dodatkowo nasilają percepcję bólu poprzez mechanizmy neurochemiczne związane z serotoniną i noradrenaliną.

Do rzadkich, ale istotnych przyczyn należy również zespół sztywnego człowieka, który wymaga specjalistycznej diagnostyki neurologicznej.

Jak odróżnić przewlekły ból o niejasnej przyczynie od chorób zapalnych i autoimmunologicznych?

Różnicowanie polega na wykluczeniu stanów zapalnych i chorób autoimmunologicznych poprzez badania laboratoryjne oraz ocenę kliniczną.

W praktyce oznacza się CRP oraz OB, które pozwalają ocenić obecność aktywnego procesu zapalnego. Wysokie wartości mogą sugerować choroby autoimmunologiczne, natomiast prawidłowe wyniki częściej towarzyszą zespołom bólu funkcjonalnego.

Diagnostyka często obejmuje badania obrazowe, takie jak MRI czy RTG, zwłaszcza gdy występuje ból neuropatyczny lub podejrzenie zmian strukturalnych. Należy jednak podkreślić, że brak nieprawidłowości w obrazowaniu nie wyklucza zaburzeń przetwarzania bólu.

W procesie diagnostycznym kluczową rolę odgrywa lekarz rodzinny, który kieruje do specjalistów takich jak reumatolog lub neurolog w zależności od dominujących objawów.

Czy przewlekły stres i czynniki psychologiczne nasilają dolegliwości bólowe?

Przewlekły stres i czynniki psychologiczne istotnie nasilają dolegliwości bólowe poprzez wpływ na układ nerwowy i hormonalny.

Długotrwała aktywacja osi stresu zwiększa wrażliwość receptorów bólowych oraz obniża próg percepcji bodźców. W badaniach wykazano, że osoby z przewlekłym bólem częściej doświadczają zaburzeń snu, objawów depresyjnych oraz napięcia emocjonalnego.

Ból psychogenny nie oznacza bólu „wyobrażonego”, lecz takiego, w którym dominującą rolę odgrywają mechanizmy psychoneurobiologiczne. Czynniki takie jak dawne urazy, siedzący tryb życia oraz utrwalone wzorce reagowania na stres mogą podtrzymywać dolegliwości mimo braku aktywnej patologii tkankowej.

Jak wygląda skuteczne leczenie przewlekłych dolegliwości bólowych bez jasnej etiologii?

Skuteczne leczenie wymaga podejścia wielodyscyplinarnego, łączącego farmakoterapię, terapię ruchową i wsparcie psychologiczne.

W leczeniu stosuje się:

• Leki przeciwbólowe w ograniczonym zakresie i pod kontrolą lekarza
• Leki przeciwdepresyjne modulujące przekaźnictwo serotoninowe i noradrenergiczne
• Leki przeciwpadaczkowe wykorzystywane w terapii bólu neuropatycznego

Równolegle zaleca się fizjoterapię ukierunkowaną na stopniową aktywizację pacjenta i poprawę kontroli motorycznej. Regularny ruch zmniejsza nadwrażliwość układu nerwowego oraz poprawia jakość snu.

Istotnym elementem jest psychoterapia, szczególnie terapia poznawczo-behawioralna (CBT), która pomaga zmienić sposób interpretacji bodźców bólowych oraz ograniczyć mechanizmy katastrofizacji. Badania kliniczne potwierdzają, że takie podejście zmniejsza natężenie bólu i poprawia funkcjonowanie społeczne.

Sekcja pytań i odpowiedzi

Czy jeśli badania są prawidłowe, to znaczy, że ból jest „w głowie”?
Nie. Prawidłowe wyniki nie wykluczają zaburzeń przetwarzania bólu w ośrodkowym układzie nerwowym.

Do jakiego specjalisty zgłosić się najpierw?
Najlepiej rozpocząć od lekarza rodzinnego, który zdecyduje o ewentualnym skierowaniu do reumatologa lub neurologa.

Czy przewlekły ból można całkowicie wyleczyć?
U części pacjentów możliwe jest znaczne zmniejszenie objawów, jednak terapia często ma charakter długoterminowy i wymaga współpracy specjalistów.

Czy same leki wystarczą?
Najlepsze efekty daje połączenie farmakoterapii z fizjoterapią i psychoterapią.

Źródła:

1. Clauw DJ. Fibromyalgia and related central pain syndromes. New England Journal of Medicine.
2. Woolf CJ. Central sensitization: Implications for the diagnosis and treatment of pain. Pain.
3. Häuser W. et al. Treatment of fibromyalgia syndrome. The Lancet.
4. Bushnell MC. Cognitive and emotional control of pain. Nature Reviews Neuroscience.
5. Mills SEE et al. Chronic pain: A review of its epidemiology and associated factors. British Journal of Anaesthesia.